طراحی و اعتبارسنجی مدل پذیرش فناوری بلاکچین برای حفاظت از دادههای مراقبتهای بهداشتی
محورهای موضوعی : انتقال فناوري و تجاريسازي پژوهش
مریم گلشنی
1
,
علی بیرانوند
2
*
,
ثریا ضیایی
3
,
افشین موسوی چلک
4
1 - دانشجوی دکتری، گروه علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
2 - دانشیار، گروه علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ايران
3 - دانشیار، گروه علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
4 - دانشیار، گروه علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
کلید واژه: پذیرش فناوری, فناوری بلاکچین, دادههای مراقبتهای بهداشتی, نظام سلامت,
چکیده مقاله :
| پژوهش حاضر با هدف طراحی و اعتبارسنجی مدل پذیرش فناوری بلاکچین بهمنظور حفاظت از دادههای مراقبتهای بهداشتی انجام شد. این پژوهش در چارچوب پارادایم عملگرایی (پراگماتیسم) و با بهرهگیری از رویکردی ترکیبی استقرایی-قیاسی انجام شده است. بهمنظور تحقق اهداف تحقیق، از طرح پژوهش آمیخته اکتشافی با توالی کیفی-کمی استفاده گردید. این پژوهش از حیث هدف، در زمره مطالعات کاربردی-توسعهای قرار میگیر. از منظر نحوه گردآوری دادهها، این مطالعه در دسته پژوهشهای غیرآزمایشی (توصیفی) قرار داشته و با روش پیمایش مقطعی اجرا شده است. در بخش کیفی، جامعه مورد مطالعه شامل مدیران باسابقه نظام سلامت بود. نمونهگیری بهصورت هدفمند انجام شد و با انجام مصاحبه با ۱۳ نفر، اشباع نظری حاصل گردید. در بخش کمی، جامعه آماری را بیماران تشکیل دادند. حجم نمونه بر اساس فرمول کوکران برای جوامع نامعین ۳۸۴ نفر تعیین شد و نمونهگیری به شیوه خوشهای و سپس تصادفی ساده انجام گرفت. گردآوری دادهها از طریق مصاحبه نیمهساختاریافته و پرسشنامه محققساخته صورت پذیرفت. تحلیل دادههای کیفی با استفاده از روش تحلیل مضمون و نرمافزار Maxqda انجام شد و دادههای کمی نیز با روش حداقل مربعات جزئی (PLS) و نرمافزار Smart PLS مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفت. براساس مدل پژوهش مشخص گردید ویژگیهای درونی فناوری بلاکچین بر مدیریت دادههای سلامت و پرونده الکترونیک سلامت تاثیرگذار است. مولفههای مذکور بر امنیت اطلاعات سلامت و بهبود کارکردهای نظام سلامت اثرگذاشته و بهترتیب بر سهولت استفاده، کیفیت ادراکشده و سودمندی ادراکشده منجر میشوند. در نهایت سهولت، سودمندی و کیفیت به پذیرش فناوری بلاکچین منتهی میگردند. |
| پژوهش حاضر با هدف طراحی و اعتبارسنجی مدل پذیرش فناوری بلاکچین بهمنظور حفاظت از دادههای مراقبتهای بهداشتی انجام شد. این پژوهش در چارچوب پارادایم عملگرایی (پراگماتیسم) و با بهرهگیری از رویکردی ترکیبی استقرایی-قیاسی انجام شده است. بهمنظور تحقق اهداف تحقیق، از طرح پژوهش آمیخته اکتشافی با توالی کیفی-کمی استفاده گردید. این پژوهش از حیث هدف، در زمره مطالعات کاربردی-توسعهای قرار میگیر. از منظر نحوه گردآوری دادهها، این مطالعه در دسته پژوهشهای غیرآزمایشی (توصیفی) قرار داشته و با روش پیمایش مقطعی اجرا شده است. در بخش کیفی، جامعه مورد مطالعه شامل مدیران باسابقه نظام سلامت بود. نمونهگیری بهصورت هدفمند انجام شد و با انجام مصاحبه با ۱۳ نفر، اشباع نظری حاصل گردید. در بخش کمی، جامعه آماری را بیماران تشکیل دادند. حجم نمونه بر اساس فرمول کوکران برای جوامع نامعین ۳۸۴ نفر تعیین شد و نمونهگیری به شیوه خوشهای و سپس تصادفی ساده انجام گرفت. گردآوری دادهها از طریق مصاحبه نیمهساختاریافته و پرسشنامه محققساخته صورت پذیرفت. تحلیل دادههای کیفی با استفاده از روش تحلیل مضمون و نرمافزار Maxqda انجام شد و دادههای کمی نیز با روش حداقل مربعات جزئی (PLS) و نرمافزار Smart PLS مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفت. براساس مدل پژوهش مشخص گردید ویژگیهای درونی فناوری بلاکچین بر مدیریت دادههای سلامت و پرونده الکترونیک سلامت تاثیرگذار است. مولفههای مذکور بر امنیت اطلاعات سلامت و بهبود کارکردهای نظام سلامت اثرگذاشته و بهترتیب بر سهولت استفاده، کیفیت ادراکشده و سودمندی ادراکشده منجر میشوند. در نهایت سهولت، سودمندی و کیفیت به پذیرش فناوری بلاکچین منتهی میگردند. |
1) انوریسعدی، زهرا؛ صفایی، علیاصغر. (1401). مروری روایی بر فناوری بلاکچین در مراقبت سلامت: کاربردها و چالشها. انفورماتیک سلامت و زیستپزشکی، 9(3)، 180-192. http://dx.doi.org/10.34172/jhbmi.2022.07
2) فرزانه، روحیه؛ احمدیکوپائی، سیدرضا؛ پناهی، مریم؛ مهدیزاده، فاطمه؛ مهدیزاده، فائزه. (1402). نقش بلاکچین در امنیت سیستم بهداشت و درمان، هفتمین کنفرانس بین المللی بهداشت، بحران و ایمنی.صص 1-10. https://civilica.com/doc/1701133
3) نوری، امیر. (1401). ارتباط سیستم بلاکچین با حوزه سلامت و درمان،ششمین کنفرانس بینالمللی ایمنی و بهداشت، تهران. https://civilica.com/doc/1604230
4) زارعی، عظیم؛ مدرسی، میثم؛ ابراهیمی، مهدی. (1403). عوامل موثر بر استفاده از فناوری بلاکچین در مدیریت خدمات بانکداری الکترونیک. توسعه تکنولوژی صنعتی، 22(57)، 35-50. https://doi.org/10.22034/jtd.2024.712692
5) صابری، ماهان؛ نظرنیا، شایان؛ خلیلیفر، احمد. (1403). استفاده از بلاکچین در تدوین استراتژیهای سازمانی: چشمانداز جدید امنیت و شفافیت. مدیریت استراتژیک هوشمند، 3(4)، 47-66. https://doi.org/bumara.3.2.15564.35879843315
6) حاجیعموشا، معصومه. (1403). بایستههای کتب و متون آموزشی در علم صرف بر مبنای نظریهی نشر نوآوری. پژوهش در آموزش زبان و ادبیات عرب، 6(1)، 192-214. https://doi.org/10.48310/alle.2024.3645
7) منعمزاده، مهدیه؛ صادقیآرانی، زهرا؛ مزروعی نصرآبادی، اسماعیل. (1403). توسعه مدل پذیرش فناوری: بررسی تأثیر تجربه مصرف، اینرسی و فرهنگ مصرفکننده بر پذیرش بانکداری باز. کاشانشناسی، 17(1)، 47-90. https://civilica.com/doc/2170637
8) پرتوینیا، پیام؛ خدامی، سهیلا. (1402). بررسی قصد استفاده از واقعیت افزوده در برنامههای تلفنهای همراه در گردشگری مبتنی بر نظریه یکپارچه پذیرش و استفاده از فناوری. گردشگری و توسعه، 12(4)، 191-207. https://doi.org/10.22034/jtd.2023.390064.2753
9) دارابی طهرانی،علی؛ ربیعی،محمد. (1403). مدلی به منظور افزایش امنیت سیستم های مدیریت خدمات بهداشتی و درمانی با تلفیق فناوری بلاک چین. نشریه مهندسی سیستم و بهره¬وری 2. 93-111. https://doi.org/10.22034/msb.2024.2016101.1166
10) صمصامی، محمدامین؛ رشیدی خزاعی، پرویز؛ بلوکی اسپیلی، امیدرضا. (1403). ارائه ساختار امن سامانه مدیریت لیست انتظار بیماران پیوند عضو مبتنی بر فناوری بلاک چین و ذخیره سازی توزیع شده پرونده. انفورماتیک سلامت و زیست پزشکی، ۱۱ (۲) :۱۰۱-۱۱۴. http://jhbmi.ir/article-1-843-fa.html
11) نوروزی، میثم؛ قنبری سلحشور، محمدرضا؛ اسکندری خوشگو، مهدی. (1403). نقش فناوری بلاک چین در توسعه حقوق بین الملل سلامت. حقوق پزشکی 59. 365-380. http://ijmedicallaw.ir/article-1-1722-fa.html
12) نصیری، احمدرضا. (۱۴۰۲). تحلیل تأثیرعوامل موثر مبتنی بر پذیرش سازمانی بر فناوری بلاک چین مدیریت زنجیره تامین بیمارستان شهید رجایی گچساران (پایاننامه کارشناسی ارشد). دانشکده دانشگاه آزاد اسلامی واحد گچساران، دانشکده مدیریت و اقتصاد.
13) سجادیان، فاطمه. (۱۴۰۱). طراحی مدل زنجیره تامین پایدار بر اساس رویکرد بلاکچین در سازمانهای خدمات درمانی (پایاننامه کارشناسی ارشد). دانشکده دانشگاه ولیعصر (عج) رفسنجان، دانشکده علوم اداری و اقتصاد.
14) حسینی سرخوش، سیدمهدی. (۱۴۰۱). اولویت بندی عوامل مرتبط با پذیرش فناوری بلاک چین در نظام پرونده الکترونیک سلامت. مدیریت اطلاعات و سلامت۱۹(۲ ), ۷۱-۷۸. https://doi.org/10.48305/him.2022.39259.1029
15) آذر، عادل؛ غلامزاده، رسول. (1400). کمترین مربعات جزئی. تهران: نگاه دانش.
16) حبیبی، آرش؛ جلالنیا، راحله. (1401). حداقل مربعات جزئی. تهران: نارون.
17) Vijayan, R., Mareeswari, V., & Sridhar, K. (2025). Healthcare Data Security in Multi-Cloud Infrastructure Using Heuristic Algorithms. In Role of Artificial Intelligence, Telehealth, and Telemedicine in Medical Virology, 17(2), 253-267. https://link.springer.com/10.1007/978-981-97-2938-8_12
18) Wang, Y., Masood, I., Daud, A., Banjar, A., & Alharbey, R. (2024). A blockchain-based system for patient data privacy and security. Multimedia Tools and Applications, 83(21), 6443-6467. http://dx.doi.org/10.1007/s11042-023-17941-y
19) Kaur, J., Rani, R., & Kalra, N. (2025). Healthcare Data Security and Privacy Protection Framework Based on Dual Channel Blockchain. Transactions on Emerging Telecommunications Technologies, 36(1), 730-749. https://doi.org/10.1002/ett.70049
20) Shree, S., Zhou, C., & Barati, M. (2024). Data protection in internet of medical things using blockchain and secret sharing method. The Journal of Supercomputing, 80(4), 5108-5135. http://dx.doi.org/10.1007/s11227-023-05657-7
21) Massari, A., Perchinunno, P., L’Abbate, S., & Crocetta, C. (2023, June). Blockchain and the General Data Protection Regulation: Healthcare Data Processing. International Computational Science and Its Applications, 16(2), 377-388. https://doi.org/10.1007/978-3-031-37111-0_27
22) Kathole, A. B., Mirge, A. S., & Jadhao, A. P. (2025). Advancing electronic medical data protection through blockchain innovation. In Blockchain and Digital Twin for Smart Hospitals, 19 (4), 193-205. https://doi.org/10.1016/b978-0-443-34226-4.00010-1
23) Lakshmanan, M., & Anandha Mala, G. S. (2024). Merkle tree-blockchain-assisted privacy preservation of electronic medical records on offering medical data protection through hybrid heuristic algorithm. Knowledge and Information Systems, 66(1), 481-509. https://doi.org/10.1007/s10115-023-01937-z
24) Jayaraman, R., Yaqoob, I., Salah, K., & Al-Hammadi, Y. (2022). Blockchain for healthcare data management: opportunities, challenges, and future recommendations. Neural Computing and Applications, 21(5), 1-16. https://doi.org/10.1007/s00521-020-05519-w
25) Cihan, S., Yılmaz, N., Ozsoy, A., & Beyan, O. D. (2025). A systematic review of the blockchain application in healthcare research domain: toward a unified conceptual model. Medical & Biological Engineering & Computing, 1-24. https://doi.org/10.1007/s11517-024-03274-x
26) Anandan, R., & Deepak, B. S. (2022). An overview of blockchain technology: fundamental theories and concepts. The Convergence of Artificial Intelligence and Blockchain Technologies: Challenges and Opportunities, 18(3), 1-22. https://doi.org/10.1142/9789811225079_0001
27) Mulligan, C., Morsfield, S., & Cheikosman, E. (2024). Blockchain for sustainability: A systematic literature review for policy impact. Telecommunications Policy, 48(2), 662-676. https://doi.org/10.1016/J.TELPOL.2023.102676
28) Lin, W. L., Yang, Y., Leow, N. X., Lim, W. M., Khee, P. C., & Yip, N. (2025). Trends in the dynamic evolution of blockchain and circular economy: A literature review and bibliometric analysis. Business Strategy and the Environment, 34(1), 1062-1084. http://dx.doi.org/10.1002/bse.4027
29) Diaz, J., Hochstetter, J., Bustamante, A., Sepulveda, S., Albayay, I., & Arango, J. (2024). Navigating digital transformation and technology adoption: A literature review from small and medium-sized enterprises in developing countries. Sustainability, 16(14), 29-46. http://dx.doi.org/10.3390/su16145946
30) Boateng, B. O., Asare, C., Sekyere, K. N., Akude, D. N., & Walden, B. H. (2023). Understanding Blockchain Adoption In Emerging Markets: Integrating The Technology Acceptance Model And Innovation Diffusion Theory. International Journal of Entrepreneurship, 27(5), 1-23. https://www.researchgate.net/publication/386370661
31) Liu, N., & Ye, Z. (2021). Empirical research on the blockchain adoption–based on TAM. Applied Economics, 53(37), 4263-4275. https://doi.org/10.1080/00036846.2021.1898535
32) Malik, S., Chadhar, M., Vatanasakdakul, S., & Chetty, M. (2021). Factors affecting the organizational adoption of blockchain technology: Extending the technology–organization–environment (TOE) framework in the Australian context. Sustainability, 13(16), 94-104. https://doi.org/10.3390/su13169404
33) Goodhue, D. L., & Thompson, R. L. (1995). Task-technology fit and individual performance. MIS quarterly, 213-236.
34) Yang, H., Zhang, Z., Jian, C., & Ahmad, N. (2025). Exploring real estate blockchain adoption: An empirical study based on an integrated task-technology fit and technology acceptance model. PloS one, 20(1), e0317993. http://dx.doi.org/10.1371/journal.pone.0317993
35) Afifa, M. M. A., Van, H. V., & Van, T. L. H. (2022). Blockchain adoption in accounting by an extended UTAUT model: empirical evidence from an emerging economy. Journal of Financial Reporting and Accounting, 21(1), 5-44. https://doi.org/10.1108/JFRA-12-2021-0434
36) Doria, M. (2025). The Application of Blockchain Technology in Securing Electronic Health Records Blockchain for Healthcare Data Security. No, this paper has not appeared, or been accepted to appear, in a Paper Series, Journal, or Book. The paper is based on research for the application of blockchain technology to secure Electronic Health Records in the Healthcare Industry. Overall, the paper is for my FT, 324-1. http://dx.doi.org/10.21015/vtse.v11i4.1656
37) Govindarajan, U. H., Narang, G., Singh, D. K., & Yadav, V. S. (2025). Blockchain technologies adoption in healthcare: Overcoming barriers amid the hype cycle to enhance patient care. Technological Forecasting and Social Change, 213, 124031. https://doi.org/10.1016/j.techfore.2025.124031
38) Dhingra, S., Raut, R., Kumar, M., & Naik, B. K. R. (2024). Factors impacting Indian healthcare supply chain performance and influence in the public and private sector: the mediating role of blockchain technology adoption. Benchmarking: An International Journal, Vol. ahead-of-print No. ahead-of-print. https://doi.org/10.1108/BIJ-10-2023-0687
39) Esmaeilzadeh, Pouyan. (2022). Benefits and concerns associated with blockchain-based health information exchange (HIE): a qualitative study from physicians’ perspectives. BMC Medical Informatics and Decision Making, 22(1), 80. http://dx.doi.org/10.1186/s12911-022-01815-8
40) Abu-elezz, Israa; Hassan, Asma; Nazeemudeen, Anjanarani; Househ, Mowafa; & Abd-alrazaq, Alaa. (2020). The benefits and threats of blockchain technology in healthcare: A scoping review. International Journal of Medical Informatics, 142, 104246. https://doi.org/10.1016/j.ijmedinf.2020.104246
41) Miller, E., Cross, L., & Lopez. M. (2010). Sampling in qualitative research. FBB research group, 19(3), 249-261.
42) Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic Inquiry. Beverly Hills, CA: Sage Publications, Inc.
43) Holsti, O. R. (1969). Content analysis for the social sciences and humanities, Reading, MA: Addison-Wesley.
44) Attride-Stirling, J. (2001). Thematic networks: an analytic tool for qualitative research. Qualitative research, 1(3), 385-405. https://doi.org/10.1177/146879410100100307
45) Chin, W. W. (1998). The partial least squares approach to structural equation modeling. Modern methods for business research, 295(2), 295-33.
46) Hair Jr, J. F., Hult, G. T. M., Ringle, C. M., & Sarstedt, M. (2021). A primer on partial least squares structural equation modeling (PLS-SEM). Sage publications.